Sinfonia Antartica

Stenhammar’s Piano Concerto No.1 in B flat minor, Op.1:

Carl Wilhelm Eugen Stenhammar (1871 – 1927)

หากกล่าวถึงบทเพลงเปียโนคอนแชร์โตจากดุริยกวีชาวสแกนดิเนเวียแล้วเปียโนคอนแชร์โตบทเดียวของ Edvard Greig (1843 – 1907) น่าจะเป็นชื่อแรกๆที่ผู้ฟังหลายๆท่านนึกออก หากจะถามว่านอกบทเพลงจากเปียโนคอนแชร์โตบทของ Greig แล้วยังมีบทอื่นอีกหรือไม่ หลายๆท่านคงจะคิดหนักเลยทีเดียว แท้จริงแล้วบทเพลงเปียโนคอนแชร์โตจากแถบดินแดนยุโรปเหนือนั้นมีให้เลือกฟังเลือกศึกษาอยู่หลายบท หนึ่งในนั้นก็คือ Piano Concerto No.1 in B flat minor, Op.1 ของศิลปินชาวสวีเดน Wilhelm Stenhammar  (1871 – 1927) ซึ่งผมเชื่อว่านักฟังหลายท่านจะต้องชื่นชอบอย่างแน่นอน นักวิจารณ์บางท่านถึงกับกล่าวว่านี่คือบทเพลงเปียโนคอนแชร์โตหมายเลขสามของ Brahms เลยทีเดียว (หากผู้อ่านท่านใดยังไม่เคยฟังบทเพลงนี้อาจจะลองเปิดฟังคลอไปด้วยก็ได้ครับตามลิงค์ด้านล่าง)

ชื่อของ Stenhammar อาจจะยังไม่คุ้นหูผู้ฟังบางท่านนัก ดุริยกวีท่านนี้อาจจะเรียกได้ว่าเป็นผู้นำทางดนตรีสมัยปลายสมัยโรแมนติกถึงต้นศตวรรษที่ 20 ของประเทศสวีเดนก็ว่าได้ Stenhammar เกิดในกรุงสต็อกโฮล์มเมื่อวันที่ 7 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1871 ภายหลังได้ไปร่ำเรียนเปียโนที่กรุงเบอร์ลินประเทศเยอรมันก่อนจะกลับมาประกอบอาชีพส่วนใหญ่ในประเทศบ้านเกิดจนถึงแก่กรรมในปี ค.ศ. 1927 ณ เมือง Jonsered ผลงานชิ้นเอกของเขา อาทิเช่น บทเพลง Symphony No.2 in G minor, Op.34 ซึ่งเต็มเปี่ยมไปด้วยดนตรีพื้นบ้าน บทเพลง Serenade for Orchestra, Op.31, และบทเพลง string quartet จำนวนหนึ่ง นอกจากนี้ Stenhammar ยังประพันธ์บทเพลง piano sonata, violin sonata, เพลงขับร้อง รวมถึงบทโอเปร่าไว้อีกด้วย

นอกจากจะเป็นนักประพันธ์แล้ว Stenhammar ยังเป็นนักเปียโนที่เก่งกาจ โดยเป็นผู้บรรเลงบทเพลงเปียโนคอนแชร์โตหมายเลขหนึ่งของ Johannes Brahms (1833 - 1897) รอบปฐมทัศน์ในสวีเดน ว่ากันว่าการที่บทเพลงของเขาไม่เป็นที่แพร่หลายก็เพราะผู้คนส่วนใหญ่รู้จักคีตกวีท่านนี้ในนามของนักเปียโนที่มีคิวการแสดงยาวเยียด อีกทั้ง Stenhammar นำผลงานของตัวเองออกแสดงไม่บ่อยครั้งนักเนื่องจากป็นคนถ่อมตัวและชอบวิจารณ์ตนเอง

ผู้คนส่วนใหญ่รู้จัก Stenhammar เป็นอย่างดีในฐานะวาทยากรหลักให้กับวง Gothenburg Symphony Orchestra (GSO) และรับตำแหน่งเป็นผู้อำนวยการฝ่ายศิลป์ให้กับวงในระหว่างปี ค.ศ. 1906 – 1922 อีกด้วย (principal conductor คนปัจจุบันของ GSO คือ Gustavo Dudamel) Stenhammar อำนวยเพลงรอบปฐมทัศน์ของผลงานหลายชิ้นโดย Nielsen, Sibelius, Reger และ Mahler

Stenhammar ประพันธ์เปียโนคอนแชร์โตบทแรกของเขาเสร็จสิ้นในปี ค.ศ. 1893 ในขณะที่มีอายุ 22 ปี ถือได้ว่าเพลงนี้เป็นการประกาศศักดิ์ดาการเป็นนักประพันธ์เพลงของ Stenhammar ได้เลยทีเดียว หลังจากการแสดงรอบปฐมทัศน์ ณ Royal Theatre ในกรุงสต็อกโฮล์มในวันที่ 17 มีนาคมปีนั้น โดยมี Stenhammar เป็นผู้เดี่ยวเปียโนเอง Adolf Lindgren นักวิจารณ์ดนตรีแถวหน้าของสวีเดนในขณะนั้นได้บรรยายในหนังสือพิมพ์ Aftonbladet (รู้จักในอีกชื่อหนึ่งคือ The Evening Press) ว่า “นักประพันธ์ชั้นนำคนใหม่ได้ถือกำเนิดขึ้นในสวีเดนแล้ว”  Lindgren ยังกล่าวอีกว่ายังไม่มีนักแสดงชาวสวีเดนหน้าใหม่คนไหนที่ทำให้เขาประทับใจได้เท่านี้   

Olallo Morales (1874 – 1957) นักประพันธ์เพลง วาทยากร และนักเปียโนชาวสวีเดนเชื้อสายสเปนซึ่งเคยเป็นศิษย์ของ Stenhammar ได้กล่าวชมบทเพลงนี้ไว้ว่า “บทเพลงเปียโนคอนแชร์โตบทนี้เป็นบทดุริยางค์ที่เอิกเกริกยิ่งนัก เป็นบทเพลงที่อิ่มเอมไปด้วยความปลาบปิติของวัยหนุ่มซึ่งกอปรด้วยสรรพเสียงแห่งสแกนดิเนเวีย อีกทั้งมีความเป็นโรแมนติกอย่างเข้มข้น และเต็มเปี่ยมไปด้วยความงามและแรงบันดาลใจ ถึงแม้ว่าบทเพลงนี้จะมีลักษณะของ Sturm und Drang (เปี่ยมไปด้วยอารมณ์ความรู้สึกที่รุนแรง) แต่ก็เป็นสิ่งที่น่าทึ่งในเชิงของโครงสร้างที่มั่นคง นี่เป็นผลงานชิ้นเอกของศิลปินหนุ่มอย่างแท้จริง”

ในช่วงปี ค.ศ. 1894 – 1908 Stenhammar นำผลงานชิ้นนี้ออกแสดงราว 15 – 20 ครั้งภายใต้การอำนวยเพลงและการบรรเลงของวาทยากรและวงดุริยางค์ที่มีชื่อเสียงมากมาย อาทิเช่น Richard Strauss กับวง Berlin Philharmonic Orchestra, Hans Richter กับวง Halle Orchestra รวมถึงผู้อำนวยเพลงท่านอื่นๆอย่าง Arthur Nikisch, Karl Muck และ Filix Weingartner

จริงๆแล้ว Stenhammar ประพันธ์บทเพลงเปียโนคอนแชร์โตไว้สองบท โดยบทที่สอง (Piano Concerto No.2 in D minor, Op 23) ดูเหมือนได้รับความนิยมมากกว่า ทั้งนี้อาจเป็นเพราะนักฟังหลายท่านเห็นว่าเป็นบทเพลงที่แสดงให้เห็นถึงสำเนียงที่เป็นอัตลักษณ์ของ Stenhammar ได้มากกว่าบทเพลงเปียโนคอนแชร์โตบทแรก นักวิจารณ์หลายท่านชี้ให้เห็นถึงอิทธิพลของคีตกวีท่านอื่นในงานชิ้นนี้หลายแห่ง อาทิเช่น โครงสร้างที่มีสี่ กระบวนซึ่งคล้ายกับบทเพลง Piano Concerto No. 2 in B flat major ของ Brahms ความคล่องแคล่วร่าเริงของท่อนที่สอง (Vivacissimo) ซึ่งคล้ายกับท่อน Scherzo ในบทเพลง Piano Concerto No.2 in G minor, Op.22 ของ Camille Saint-Saens (1835 – 1921) และคล้ายกับบทเพลง Piano Concerto in A minor, Op.54  ของ Robert Schumann (1810 – 1907) ในเชิงของการเกื้อกูลกันระหว่างเปียโนและวงดุริยางค์และท่อน cadenza ที่เน้นการแสดงออกถึงอารมณ์สุนทรีย์มากกว่าการโชว์เทคนิค (Stehammar แทรก cadenza ขนาดกะทัดรัดไว้ตอนท้ายของกระบวนที่หนึ่ง)

ทิวทัศน์กรุงสต็อกโฮล์มช่วงต้นคริศตวรรษที่ 20 ซึ่งเป็นเวลาใกล้เคียงกับที่ Stenhammar ประพันธ์เพลงเปียโนคอนแชร์โตบทแรก การที่กรุงสต็อกโฮล์มมีอ่าวและเกาะแก่งมากมายจึงเป็นที่มาของฉายาเวนิสแห่งยุโรปเหนือ 

ผมคงไม่กล่าวลึกลงไปในรายละเอียดของแต่ละท่อนมากนักเพราะหาข้อมูลอ้างอิงยากเหลือเกิน ครั้นจะมาจำแนกเองก็เกรงว่าจะให้ข้อมูลผิดๆไป เอาเป็นว่าจะหยิบยกข้อมูลที่น่าสนใจและสรุปคร่าวๆแล้วกันนะครับ Piano Concerto No.1 in B flat minor, Op.1 ประกอบด้วยสี่กระบวนดังนี้ Molto moderato e maestoso, Vivacissimo, Andante และ Allegro commodo – Andante con moto มีความยาวประมาณ 45 นาที

ในท่อนแรก Molto moderato e maestoso บทเพลงเริ่มบรรเลงด้วนคอร์ดสองคอร์ดที่น่าจะทำให้ผู้อ่านนึกถึงบทเพลง Tragic Overture, Op.81 ของ Brahms เพราะมันช่างคล้ายคลึงกันเหลือเกิน แต่ผมก็ไม่ทราบว่าได้ว่าแท้จริงแล้ว Stenhammar ได้แรงบันดาลใจมาจากบทเพลงนี้หรือไม่ อย่างไรก็ตามภายหลังคอร์ดสองคอร์ดนี้ได้ขยับขยายกลายเป็นทำนองหลักที่ดูสง่างามน่าเกรงขาม ผู้รู้หลายท่านตั้งข้อสังเกตว่าในกระบวนนี้มีกลิ่นไอของ Brahms อยู่หลายแห่ง อาทิเช่น การที่คอร์ดสองคอร์ดที่บรรเลงโดยวงดุริยางค์ในตอนต้นได้รับการตอบรับด้วยเสียงเปียโน ซึ่งคล้ายกับบทเพลงเปียโนคอนแชร์โตหมายเลขสองของดุริยกวียักษ์ใหญ่ชาวเยอรมันท่านนี้อย่างมาก Stenhammar อาจจะได้รับอิทธิพลในเชิงของแนวความคิด แต่หากพิจารณากันจริงๆแล้วกลยุทธ์นี้ก็ไม่ได้เหมือนกับ Brahms สักทีเดียว สังเกตได้จากการตอบรับของเสียงเปียในบทเพลงเปียโนคอนแชร์โตของ Brahms นั้นเป็นดั่งเสียงสะท้อนหรือเป็นการตอบรับต่อวงดุริยางค์สั้นๆ ในขณะที่การตอบรับของเปียโนในบทเพลงของ Stenhammar นั้นหนักแน่และยืดขยายออกไปอีกมาก ตรงส่วนนี้อาจฟังดูเป็น cadenza ย่อมๆ เลยก็ว่าได้

เป็นความจริงที่ Stenhammar เทิดทูน Brahms เป็นอย่างมาก ในช่วงที่เขานำบทเพลงเปียโนคอนแชร์โตบทแรกของ Brahms ออกแสดงรอบปฐมทัศน์ Stenhammar เคยกล่าวต่อสาธารณชนในทำนองที่ว่าเขาเป็นผู้เจริญรอยตาม Brahms (อย่างไรก็ตามผมเชื่อว่าเวลาฟังเพลงใหม่ๆนั้นเราไม่ควรยึดติดกับเพลงที่เราคุ้นหู หรือทำการเปรียบเทียบในทันที แต่ควรจะปล่อยใจให้ซึมซับไปกับเสียงดนตรีที่ได้ยินจะเป็นการดีเสียกว่า เช่นนี้จะไม่เป็นการเสียอรรถรสในการฟังอีกด้วย)

โดยรวมแล้วท่อน Molto moderato e maestoso เป็นกระบวนที่เปี่ยมไปด้วยพลัง ฟังแล้วรู้สึกฮึกเหิม แต่ก็แทรกความอ่อนหวานเอาไว้ เป็นกระบวนบ่งบอกถึงความเป็นวัยหนุ่มของผู้ประพันธ์ได้เป็นอย่างดี 

กระบวนที่สอง Vivacissimo เป็นการะบวนสั้นๆฟังสบายๆในบันใดเสียง F-sharp major กระบวนที่สาม Andante ในบันใดเสียง D major มีลักษณะสงบนิ่งรำพึงรำพัน โดยมีทำนองหลักอยู่สองทำนอง เริ่มบรรเลงทำนองหลักโดยแตร French horn มีทำนองโหยหา ส่วนทำนองที่สองมีลักษณะอ่อนหวานจับใจ สำหรับตัวผมแล้วท่อนนี้เป็นท่อนช้าของเพลงเปียโนคอนแชร์โตที่งดงามที่สุดท่อนหนึ่ง

กระบวนสุดท้าย Allegro commodo – Andante con moto ท่อนนี้เป็นเหมือนกับการรวมเอาบทเพลงสองเพลงมาเชื่อมติดต่อกัน บทเพลงเริ่มด้วยทำนองที่กระฉับกระเฉงในบันใดเสียง B flat minor ส่วนนี้ฟังดูคล้ายเพลง Rondo หนักๆฟังดูน่าเกรงขาม ในตอนกลางกระบวน Stenhammar ได้นำเสนอทำนองใหม่ซึ่งเปลี่ยนจากความกระฉับกระเฉงเป็นความสงบนิ่งและอ่อนช้อยขึ้น โดย Stenhammar ได้นำทำนองตรงส่วนนี้มาจากเพลงขับร้อง Lutad mot gardet, Op.8 No.1 ที่เขาประพันธ์ขึ้นเอง ในส่วนของ coda ที่ค่อนข้างยาว Stenhammar นำบทเพลงทั้งสองมาสรุปอีกครั้งหนึ่งก่อนที่จะจบเปียโนคอนแชร์โตบทนี้อย่างสงบ

ท่านผู้อ่านสามารถเลือกฟังเปียโนคอนแชร์โตบทนี้ได้สองเวอร์ชั่น โดยเวอร์ชั่นแรกเป็นฉบับดั้งเดิมของ Stenhammar และเวอร์ชั่นที่สองเป็นฉบับที่เรียบเรียงเสียงวงดุริยางค์โดย Kurt Atterberg (1887-1947) ซึ่งเป็นดุริยกวีแนวหน้าชาวสวีเดนอีกท่านหนึ่ง ทั้งนี้เนื่องจากเชื่อกันว่าสกอร์ฉบับดั้งเดิมถูกทำลายไปในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง โดยตอนนั้นสกอร์ที่หลงเหลืออยู่มีเพียงฉบับสำหรับเปียโนสองหลังเท่านั้น ต่อมา Helga Stenhammar ภรรยาม่ายของเขาได้จึงขอให้ Atterberg ช่วยเรียบเรียงสกอร์สำหรับวงดุริยางค์ขึ้นมาใหม่ ส่วนสกอร์ฉบับดั้งเดิมพึ่งถูกค้นพบเมื่อต้นคริศตวรรษที่ 20 นี่เองหลังจากที่เชื่อว่าสูญหายไปราว 50 ปี

ฉบับของ Atterberg สามารถหาฟังได้จากแผ่นบันทึกเสียงของวง Gothenburg Symphony Orchestra โดยมี Irene Mannheimer เป็นผู้เดียวเปียโน อำนวยเพลงโดย Charles Dutoit แผ่นสังกัดค่าย Sterling ผมยังไม่เคยฟังเวอร์ชั่นนี้แต่คาดว่ามีความน่าสนใจไม่น้อยไปกว่าสกอร์ฉบับดั้งเดิมเพราะ Atterberg เป็นนักเรียบเรียงเสียงให้วงดุริยางค์มือฉมังคนหนึ่ง Atterberg เองได้ประพันธ์เพลงเปียโนคอนแชร์โตอันไพเราะไว้หนึ่งบทเช่นกันซึ้งผมอยากจะนำเสนออีกครั้งหนึ่งในโอกาสต่อไป

แม้ว่าบทเพลง Piano Concerto No.1 in B flat minor, Op.1 ของ Stenhammar จะไม่ได้รับความนิยมเท่าเพลง Piano Concerto No.1 in B flat minor, Op.23 ของ Tchaikovsky แต่สำหรับท่านผู้อ่านที่อยากจะหาอะไรแปลกใหม่นอกจากเปียโนคอนแชร์โตของ Brahms, Schumann, Greig หรือ Chopin อาจจะลองปันใจให้เพลงของ Stenhammar สักนิดเพื่อเพิ่มรสชาติการฟังเพลงคลาสสิกก็จะดีไม่น้อยทีเดียว

- @@@ -

แหล่งข้อมูลประกอบการเขียน

edit @ 3 Mar 2011 00:11:36 by the Antarctica

edit @ 4 Mar 2011 11:24:56 by the Antarctica